Неяк сярод маіх знаёмых
разгарэлася дыскусія на тэму, ці патрэбна сучаснаму чалавеку літаратура ўвогуле
і беларуская ў прыватнасці. Распачаў спрэчку гуманітарый, які, адчувалася, грунтоўна
заахвоціўся інтэрнэтам. Ён даводзіў, што папяровая кніга аджыла свой век, а пісьменніцкая
місія перайшла да блогераў. Блогеры – маўляў, вось хто сёння з?яўляецца ўладаром
чалавечых дум, сумленнем народа.
Завадатар спрэчкі правакаваў:
«Лічу да трох! Назавіце мне сучаснага аўтара, які можа ўзяць за жывое? Раз! Два!..»
«Сакрат Яновіч. Кніга
“Запісы веку”», – выгукнула
я і выратавала гонар «кніжнікаў». І пры тым ні на грам не зграшыла супраць праўды.
Кніжка сапраўды ўзяла за жывое. На жаль, імя аўтара маім сябрам было невядомае.
І яны вельмі здзівіліся таму, што чалавек жыў у Польшчы, а працаваў на славу беларускай
літаратуры.
Пазамінулай зімой група
берасцейцаў ездзіла ў польскі Бельск-Падляшскі на прэзентацыю кнігі заўчасна памерлай
дзяячкі беларускага нацыянальнага руху на Беласточчыне Марыі Базылюк-Саснюк. Вечарына
праходзіла ў гарадской ратушы. У нейкі момант за акном пайшоў снег. Пяшчотны і адначасова
ўрачысты, ён успрымаўся як прывітанне ад Марылькі. Удзельнікі мерапрыемства час
ад часу выходзілі на ганак палюбавацца снегападам.
Разам з намі выйшаў
мастак Лёнік Тарасэвіч, якога часта згадвае ў сваіх нататках Сакрат Яновіч. Мэтр
быў у світары і расхінутай куртцы, на нагах – валёнкі з галёшамі. Кідалася ў вочы,
што такі абутак даволі папулярны сярод беларускай інтэлігенцыі Бельска-Падляшскага.
Такім чынам дэманструецца повязь часоў (у мінулым Бельск славіўся валюшным промыслам),
а апроч таго бяльчане лічаць, што для зімы няма абутку цяплейшага і зручнейшага,
тым больш калі ты за рулём машыны.
Мне хацелася падысці
да мастака і праз яго перадаць паклон Сакрату Яновічу. Але тут была небяспека. Тарасэвіч
мог прапанаваць: «А давай з?ездзім у Крынкі! Сама ўсё і скажаш!» Прыедзем – і што?
Пацікавіцца гаспадар: «А што вы чыталі з маіх твораў?» – «Толькі “Дзённікі”» – «Ну
і пра што вы тады збіраецеся размаўляць са мной?» – спытае гэты чалавек з вострым
языком і крытычным розумам. Ну а калі я прызнаюся, што не згодна з тым, як ён падае
ў мемуарах некаторых асоб, якіх я асабіста ведаю, ці скажу, што не па душы мне яго
падзел грамадзян Беларусі на «беларусаў» і «саветаў», то і да сваркі можа дайсці.
А потым пісьменнік напіша ў новых дзённіках, што прыязджала «саветка» з Брэста і
забрала шмат часу на нікчэмныя размовы.
Карацей кажучы, не адважылася
я тады падысці да прыяцеля Сакрата Яновіча. Вырашыла: нікуды гэта сустрэча ад мяне
не дзенецца. Прыеду пазней. Вось прачытаю ўсё, што напісаў Сакрат Яновіч, – і прыеду.
У абласной бібліятэцы
ўдалося разжыцца «Запісамі веку». Кніжачка тоненькая, за паўтары гадзіны можна адолець.
А пратрымала я яе больш за месяц. Глыбіня думкі, гранічная спрасаванасць слоў, гумар
высокага кшталту – як тут не ўгрузнуць амаль на кожным абзацы. Перачытвала, сёе-тое
нават выпісала. Ну і асаблівая ўцеха – россып моўных зваротаў, характэрных выключна
для беларуска-польскага памежжа! «Людкове сыпанулі межамі прэч», «мардаты мужчыніска
ў дажджавым плашчы», «і пайшоў сабе далей растапыраным крокам пузатага чалавека
з карабініскам за плячыма».
Паглядзіце, якім мінімумам
слоў можна абыйсціся пры пераказе найноўшай гісторыі беларусаў. «Была Расея, прыйшла
Нямеччына, мільганула Беларусь, з?явілася Польшча; чарга зноў паўтарылася потым
(настолькі іначай, што загавелі душою жыды і прапалі немцы, а начальнікі і крамнікі
пасмакавалі Сібіры)».
Цяпер я ўжо ведала,
што магла б сказаць пісьменніку падчас сустрэчы. І, думаю, меркаванне звычайнага
чытача было б ім успрынята з цікавасцю.
Па-першае, я б яму расказала,
што яго тэксты валодаюць дзіўнай уласцівасцю выклікаць зваротную рэакцыю чытача,
бударажыць яго, запрашаць да супольнай творчасці. Прачытаеш абзац, а потым думаеш
сабе: як удала схоплены, літаральна двума-трыма словамі, складаны чалавечы характар!
Альбо «а мне такое ў галаву не прыходзіла». Ці «о! мне ёсць што дадаць да сказанага!».
Вось у невялічкім апавяданні
«Акно» аўтар, звяртаючыся да свайго маленства, апісвае пачуцці дзіцяці, якое адкрывае
для сябе навакольны свет. Малы ўпершыню бачыць кур з пеўнем, парасят ля свінні.
«Моцна здзіўлены, я не спадзяваўся, каб намаляваныя ў дзіцячай кніжцы тыя стварэнні
напраўду жылі!» Трэба ж! І я магу прывесці прыклад спасціжэння жыцця праз кніжку.
Мой маленькі пляменнік-гараджанін упершыню трапіў у вясковую хату. Ён падбег да
печкі і выгукнуў: «Совсем как в сказке!» Дакрануўся да прытуленай у куце качаргі:
«Как в сказке!» Прысеў ля курыцы-квахтухі і азірнуўся шчасліва: «Как в сказке!»
Вось яшчэ кавалачак
адтуль. «Азіраўся на нашу хатку з рассмяяным акном, рагатліва расчыненым, і ветрык
навейваў адтуль попахі смажаных скварак з цыбуляю…» Якой радасцю быцця струменіць
гэты малюнак! Сапраўды, расчыненыя вокны – як усмешка на твары.
«Клункастая постаць»,
«гарэлчыныя сябры», «пеўневыя хвасты аеру», «талент злачынца брыняў у Ясю, як цяжарнасць
у бабе»… Сапраўды, сакавітая мова. «Смаката!»
А колькі забытых слоў
уваскрэсілі тэксты Яновіча! «На дварэ марусіў дождж…» Мая бабуля ўжывала гэтае слова
– «марусіў», а я ўжо яго забыла. Як і слова «куртаты».
А яшчэ Сакрат Яновіч
шмат што растлумачыў у менталітэце беларусаў на тым баку мяжы. Бываючы на Падляшшы,
сёе-тое заўважаеш, але саромеешся спытаць. Напрыклад, мне давялося некалькі разоў
спыняцца на начлег у прыватных дамах-гмахах. І кожны раз не магла пазбавіцца ад
уражання, што ў гэтых сценах застыў дух расчаравання. І справа не ў тым, што памеры
дома не адпавядалі сацыяльнаму статусу гаспадароў. А ў тым, што бацькоўскі будаўнічы
подзвіг не быў ацэнены нашчадкамі. Сваё шчасце яны шукалі далёка ад роднага парога.
І калі разважанні на
гэтую ж тэму знаходзіш у пісьменніка, ступень даверу да яго абагульненняў вырастае.
«Панскі двор мы ўжо перагналі, го-го, і ўраджаямі, і выгодамі, і машынамі. І па-польску
размаўляем, як у самой Варшаве! Гэтак мы, наша пакаленне. А дзеці нашы? Заварожанасць
панствам ім стане не столькі смешнай, колькі наогул незразумелай. Ім будзе: давай
Еўропу, во, Парыж і Лондан, і твайму сыну гэта твая мураванка з паверхам убачыцца
дакладна так, як табе наша бацькоўская хата, ведай».
Пісьменнік шмат піша
пра хваробы духу сваіх землякоў-беларусаў. Гэта «заварожанасць панствам», «тайны
комплекс хама на паркетах», «інстынкт ганьбы гнязда». Яго жорсткая дыягностыка прымушае
і беларусаў з метраполіі задумацца: а з намі ўсё ў парадку? Якія мы? Ці тыя прыярытэты
выбралі?
Чым больш я чытала Сакрата
Яновіча, тым больш хацелася сустрэцца з ім, каб падрыхтаваць змястоўнае інтэрв?ю.
Але ўжо было позна. 17 лютага гэтага года пісьменнік пайшоў з жыцця.
А мы якраз у той дзень
вандравалі з сябрамі па маленькіх вёсачках і запісвалі ўспаміны іх жыхароў. І разы
тры – не меней – мне прыходзілі на памяць чаканныя фармулёўкі Сакрата Яновіча. Містыка!
Помніцца, зайшлі ў адну хату. На кухні было цеснавата, і мы з дазволу гаспадара
вырашылі для працягу размовы перайсці ў большы пакойчык. Яшчэ з выгляду дужы дзед
споўз са стула і пайшоў наперадзе на каленях: ногі перасталі дзейнічаць. Ён так
і па двару перамяшчаецца. Пасля смерці жонкі застаўся адзін. Прыйшоў яго сябра,
былы гарманіст, расказаў пра вячоркі сваёй маладосці. Мы папрасілі: «Можа, што зайграеце?»
А ён моўчкі паказаў пусты рукаў. Траўма на гаспадарцы. Таксама жыве адзін. Мы доўга
не маглі пазбавіцца пачуцця прыгнечанасці. Успомніўся выраз Сакрата Яновіча: «Мы
сведкі катастрофы сялянскай цывілізацыі».
А потым была вёска з
адным-адзіным жыхаром. І мы разважалі: як знайсці хату, дзе тлее жыццё? Па пратаптанай
сцежцы ад варот да ганка? Па дымку над комінам? Як пастукаць у дзверы і не спалохаць
чалавека? Ізноў, як напамін, – «Мы сведкі катастрофы сялянскай цывілізацыі».
А на наступны дзень
даведаліся: Сакрата Яновіча няма з намі.
І вось якое супадзенне.
Пахаванне Сакрата Яновіча адбывалася тады, калі Беларусь адзначала Дзень роднай
мовы. З гэтай нагоды ў Брэст з Падляшша прыехалі землякі пісьменніка – у абласным
грамадска-культурным цэнтры яны рэпрэзентавалі літаратуру, якую выдае грамадскае
аб?яднанне «Музей малой Бацькаўшчыны ў Студзіводах». Менавіта госці перакінулі мосцік
паміж дзвюма падзеямі аднаго дня: журботнай і абнадзейваючай, калі Эльжбета Фіёнік
прадэкламавала верш у прозе Сакрата Яновіча «Малітва». Яго радкі гучалі як запавет
нашчадкам:
“…Слова матчынае, ты
мая сляза. Мая трывога ў вечары кахання чыстаквяцiстага, у садзе юнацтва. I чарнабрывы
позiрк дзяўчыны сарамлiвай, i бяссонне зорнае. Ты, як лёс, паўстаеш у даляглядзе
нязбытным.
Слова роднае, суме мудры!
Мая радасць неўгамонная, што часамi лунае вясёлкаю на небе краiны майго прызначэння.
I няспешна павучаеш мяне жыць сваiм розумам, i гасцiнцам iсцi шырокiм праз гады
раз дадзеныя…”
